FIFA süni intellekt və topun daxilindəki sensor vasitəsilə ofsayd yoxlamasını sürətləndirdi

FIFA süni intellekti, stadion kameralarını və topun daxilində yerləşdirilən hərəkət sensorunu birləşdirən sistem vasitəsilə futbol hakimlərinin işini dəyişməyə davam edir. Texnologiyanın əsas məqsədi ötürmə anını və hücumçunun sondan əvvəlki rəqib oyunçuya nəzərən mövqeyini daha sürətli müəyyənləşdirməkdir. Əvvəllər videoassistent hakim uyğun kadrı əl ilə seçməli və virtual xətti özü qurmalı olurdu. Buna görə də mübahisəli qol epizodlarının təhlili uzun çəkə bilirdi. İndi texniki hesablamaların böyük hissəsi avtomatik aparılır, VAR komandası isə yoxlanmaq üçün əvvəlcədən hazırlanmış vizual model əldə edir.

Ənənəvi VAR yoxlaması niyə çox vaxt aparırdı

Adi VAR yoxlaması iki əsas mərhələdən ibarət idi və onların hər biri gecikmə və ya ölçmə fərqi yarada bilirdi. Əvvəlcə operator komanda yoldaşının topa toxunduğu dəqiq anı seçməli, daha sonra görüntüdə müdafiəçi və hücumçunun qol vurmağa icazə verilən bədən hissələrini müəyyənləşdirməli idi. Ötürmənin sürəti və futbolçuların hərəkəti səbəbindən hətta bir kadr fərqi virtual xəttin mövqeyini nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişə bilər. Kamera saniyədə 50 kadr çəkdikdə ardıcıl iki görüntü arasında 0,02 saniyəlik interval yaranır və sürətlə qaçan futbolçu bu müddətdə bir neçə on santimetr irəliləyə bilər.

Hücumçu ilə müdafiəçinin əks istiqamətlərdə hərəkət etdiyi epizodların qiymətləndirilməsi xüsusilə mürəkkəbdir. Hücumçu qapıya doğru sürətlənə, müdafiəçi isə eyni anda irəli addım ata bilər. Ötürmə də iki kadr arasındakı saniyənin çox kiçik hissəsində həyata keçirilir. Belə hallarda görüntünün əl ilə seçilməsi təkrar baxışlardan sonra belə mübahisələrə yol açırdı. Yeni texnologiya qeyri-müəyyənliyi azaldır, çünki topun hərəkətini və futbolçuların koordinatlarını fasiləsiz məlumat axını kimi təhlil edir. Sistem vizual baxımdan ən uyğun kadrı axtarmaq əvəzinə, toxunma vaxtını topun mərkəzindən ötürülən siqnal əsasında hesablayır.

Kameralar, alqoritmlər və top vahid sistem kimi necə işləyir

Stadionda meydanı müxtəlif bucaqlardan izləyən və futbolçuların koordinatlarını qeydə alan xüsusi kameralar kompleksi quraşdırılır. Sistem yalnız ümumi silueti deyil, baş, çiyin, diz və ayaqlar da daxil olmaqla bədənin ayrı-ayrı nöqtələrini izləyir. Bu məlumatlar vacibdir, çünki əl və qollar ofsayd mövqeyinin hesablanmasına daxil edilmir, lakin irəli çıxmış baş, çiyin, diz və ya ayaq qərara təsir göstərə bilər. Alqoritm toplanan koordinatları birləşdirir, sondan əvvəlki müdafiəçini müəyyən edir və topa toxunulan anda futbolçuların mövqeyinə uyğun virtual ofsayd xətti yaradır.

Tamaşaçı üçün bu proses sadə görünə bilər, lakin arxada bir neçə məlumat mənbəyinin dəqiq sinxronlaşdırılması dayanır. Kameralar futbolçuların mövqeyini qeydə alır, sensor topun hərəkətindəki ani dəyişiklikləri müəyyən edir, süni intellekt isə bu iki məlumat toplusunu eyni epizod daxilində birləşdirir. Futbol texnologiyalarını mospet kimi rəqəmsal resurslarda izləyən auditoriya yoxlamanın nəticəsini təkrar və ya üçölçülü animasiya şəklində görür, sistem isə həmin müddətdə minlərlə koordinatı emal edir. Nəticədə VAR hakimi xətti sıfırdan çəkmir, avtomatik hazırlanmış variantın düzgünlüyünü yoxlayır.

Sensor saniyədə 500 dəfə nəyi qeydə alır

Topun mərkəzində üç ox üzrə sürətlənməni və hərəkəti ölçən inersial ölçmə modulu yerləşir. Modul məlumatları saniyədə 500 dəfə ötürür və ardıcıl iki ölçmə arasındakı interval təxminən 0,002 saniyə təşkil edir. Bu dəqiqlik adi videoda seçilməsi çətin olan zərbə, yüngül toxunuş və ya rikoset anını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Sensor topun daxilində xüsusi asqı konstruksiyasına bərkidilir. Bunun sayəsində o, mərkəzi mövqeyini qoruyur və topun balansına, uçuş trayektoriyasına və zərbə zamanı futbolçunun hiss etdiyi reaksiyaya nəzərəçarpacaq təsir göstərmir.

Topdan ötürülən siqnal bir toxunuşla edilən sürətli paslarda xüsusilə vacibdir. Kamera ardıcıl bir neçə kadrda ayağı topun yanında göstərə bilər, lakin faktiki təmasın hansı anda baş verdiyini həmişə dəqiq seçmək mümkün olmur. Sensor sürətlənmədə yaranan kəskin dəyişikliyi qeydə alır və yüksək dəqiqlikli zaman nişanı formalaşdırır. Daha sonra sistem həmin nişanı kameraların topladığı futbolçu koordinatları ilə uyğunlaşdırır. Yoxlama zamanı aşağıdakı elementlər birlikdə təhlil edilir:

• topa faktiki toxunma vaxtı;
• hücumçunun qaydaya daxil olan bədən hissələrinin koordinatları;
• sondаn əvvəlki müdafiəçinin mövqeyi;
• hər iki futbolçunun hərəkət istiqaməti;
• avtomatik hesablanmış virtual ofsayd xətti.

Texnologiya insan iştirakı olmadan hansı əməliyyatları yerinə yetirir

Süni intellekt potensial ofsayd mövqeyini müəyyən edə və VAR komandası üçün avtomatik bildiriş yarada bilir. Sistem ötürmə anını seçir, uyğun bədən nöqtələrini işarələyir və hücumçunun mövqeyini göstərən virtual xətti qurur. Bu proses bir neçə saniyə ərzində tamamlanır və əvvəllər əl ilə görülən texniki işlərin böyük hissəsini aradan qaldırır. Bununla belə, “yarıavtomatik” ifadəsi prinsipial əhəmiyyət daşıyır, çünki alqoritm yekun qərarı özü elan etmir. O, texniki məlumatları hazırlayır, VAR komandası isə futbolçuların, təmas anının və qapı xəttinə ən yaxın uyğun bədən hissəsinin düzgün seçildiyini yoxlayır.

Son qərar niyə hakimdə qalır

Ofsayd qaydası yalnız meydandakı koordinatların müqayisəsindən ibarət deyil, futbolçunun epizoda təsirinin qiymətləndirilməsini də əhatə edir. Oyunçu qapıya daha yaxın mövqedə ola bilər, lakin topa müdaxilə etməyə, müdafiəçiyə mane olmağa və ya epizodda fəal iştirak etməyə bilər. Digər vəziyyətdə isə topa toxunmadan qapıçının görüş sahəsini bağlaya və ya rəqibin hərəkətinə təsir göstərə bilər. Kameralar və alqoritmlər bədənin mövqeyini dəqiq göstərsə də, oyunçunun epizoda real təsirini həmişə müstəqil qiymətləndirə bilmir. Buna görə VAR komandası texniki məlumatları yoxlayır, baş hakim isə konkret vəziyyətin kontekstini nəzərə alaraq son qərarı verir.

Yeni yoxlama sürəti futbol matçını necə dəyişir

Daha sürətli ofsayd yoxlaması qollardan sonrakı fasilələri azaldır və komandaların, eləcə də tamaşaçıların hücumun nəticəsinin təsdiqlənib-təsdiqlənməyəcəyini gözlədiyi müddəti qısaldır. Bu, yalnız televiziya yayımı üçün deyil, matçın ritmi baxımından da vacibdir. Uzun fasilələr oyunun tempini pozur, futbolçuların ritmdən düşməsinə səbəb olur və tribunalardakı gərginliyi artırır. Qərar təsdiqləndikdən sonra sistem əsas bədən hissələrinin mövqeyini göstərən üçölçülü animasiya yarada bilər. Belə vizual təqdimat qaydanın bütün incəliklərini izah etməsə də, hücumçunun minimal üstünlüyünün niyə qolun ləğvinə səbəb olduğunu aydın göstərir.

Texnologiya oxşar epizodların daha ardıcıl qiymətləndirilməsinə də şərait yaradır. Əl ilə təhlil zamanı müxtəlif operatorlar bir qədər fərqli kadr və ya nəzarət nöqtələri seçə bilərdi. Avtomatlaşdırılmış sistem isə bütün epizodlarda eyni hesablama prinsipindən istifadə edir. Bu yanaşma fərq bir neçə santimetr olduqda ofsayd qaydasının sərtliyi ilə bağlı mübahisələri tam aradan qaldırmır, lakin texniki uyğunsuzluq ehtimalını azaldır. Azarkeşlər qaydanın necə tətbiq olunması barədə fərqli fikirlərə sahib ola bilərlər, amma ötürmə anının müəyyənləşdirilməsi daha az subyektiv olur, çünki zaman göstəricisi topun daxilindəki yüksək tezlikli sensor siqnalına əsaslanır.

Niyə dəqiq ofsayd tam avtomatlaşdırılmış hakimlik demək deyil

Sistemin inkişafı göstərir ki, FIFA süni intellekti hakimin əvəzedicisi deyil, onun texniki köməkçisi kimi nəzərdən keçirir. Kameralar, sensorlar və alqoritmlər koordinatların ölçülməsi, topa toxunma vaxtının müəyyənləşdirilməsi və virtual xəttin qurulması kimi əməliyyatları yüksək sürətlə yerinə yetirir. Futbol isə insan qiymətləndirməsi tələb edən mürəkkəb epizodların mövcud olduğu oyun olaraq qalır. Texnologiyanın əsas nəticəsi vəzifələrin daha dəqiq bölüşdürülməsidir: sistem ölçmə və hesablamaları aparır, hakim isə qaydaların şərhinə və yekun qərara cavabdeh olur. Bu yanaşma yoxlamaları sürətləndirir, qərarların ardıcıllığını artırır və eyni zamanda son hökmə görə məsuliyyəti insanda saxlayır.